آیین بزرگداشت «امین زبان و ادب فارسی» همزمان با سومین روز از هفته کتاب و کتابخوانی، با رونمایی از دفتر شعر «امین» شامل گزیدهای از سرودههای رهبر شهید، در خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
ناصر ارباب/صبا، آیین بزرگداشت «امین زبان و ادب فارسی» با اجرای نجمالدین شریعتی و حضور جمعی از مسئولان فرهنگی، شاعران، اهالی ادبیات و خانوادههای شهدا برگزار شد. در این مراسم، ضمن بررسی جایگاه شعر و ادبیات فارسی در نگاه رهبر شهید، از دو اثر با عناوین «امین» و «امین زبان و ادب فارسی» رونمایی شد.
نجمالدین شریعتی در ابتدای این مراسم، با اشاره به جایگاه شعر و ادبیات در اندیشه رهبر شهید، گفت: امروز در سومین روز هفته کتاب دور هم جمع شدهایم تا آیین رونمایی از مجموعهای از اشعار ایشان را برگزار کنیم و بخشی از فرمایشاتشان را درباره شعر و ادب بشنویم.
او با اشاره به تأکید همیشگی رهبر شهید بر کتابخوانی، بخشی از بیانات ایشان را یادآور شد و گفت: «یکی از بدترین و پرخسارتترین تنبلیها، تنبلی در خواندن کتاب است. هرچه هم انسان به این تنبلی میدان بدهد، بیشتر میشود. کتابخوانی باید در جامعه ترویج شود. جامعهای که کتابخوان باشد، بسیار غنی و لطیف خواهد بود.»
شریعتی با اشاره به ویژگیهای ادبی اشعار رهبر شهید افزود: وقتی اشعار ایشان را نگاه میکردم، متوجه شدم که چقدر خوشتراش، خوشلفظ و خوشمضمون هستند. ایشان همواره از اشعار شاعران بزرگ کشور، بهویژه در محافل ادبی و دیدارهای ماه رمضان، تعریف و تمجید میکردند.
صیانت از زبان فارسی؛ میراث ماندگار
در ادامه این مراسم، دکتر جوادی، معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با تبریک هفته کتاب و خوشامدگویی به حاضران، گفت: یکی از روزهای هفته کتاب به نام «امین زبان و ادب فارسی» نامگذاری شده است؛ عنوانی در پاسداشت نقش بیبدیل ایشان در صیانت از زبان فارسی و حفظ و تقویت ادب و ادبیات فارسی.
او با اشاره به جایگاه این شخصیت در تاریخ فرهنگی ایران افزود: احترام و اعتنایی که ایشان به شعر و ادب فارسی داشتند، بر کسی پوشیده نیست و نامشان با ویژگی صیانت و حفاظت از زبان فارسی در تاریخ ایران باقی خواهد ماند.
جوادی همچنین از همکاری خانه کتاب و ادبیات ایران و دیگر مجموعههای فرهنگی در برگزاری این آیین قدردانی کرد و گفت: امروز در خدمت سخنرانان و نویسندگان خواهیم بود و از دو اثر رونمایی میکنیم؛ یکی دفتر شعر «امین»، گزیدهای از اشعار رهبر شهید، و دیگری کتابی درباره گفتارها و دیدگاههای ایشان.
لزوم روایت جنگ و شهادت به زبان هنر و ادبیات
در بخش دیگری از مراسم، نماینده دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید با اشاره به ضرورت بازخوانی حوادث جنگ اخیر در آثار فرهنگی و ادبی، اظهار کرد: هنوز ابعاد و جزئیات آنچه در جنگ تحمیلی سوم اتفاق افتاد، برای ما و حتی جامعه ادبی بهدرستی روشن نشده است. ما هنوز نتوانستهایم این حوادث را به زبان هنر و ادبیات بیان کنیم.
او با اشاره به شهادت رهبر شهید و خانواده ایشان در آغاز جنگ، این واقعه را رخدادی کمنظیر در تاریخ معاصر توصیف کرد و افزود: ما اهالی کتاب، فرهنگ و ادبیات نباید بهسادگی از کنار این موضوع عبور کنیم. همه ما از خاطرات موشکباران تهران در جنگ هشتساله شنیدهایم، اما باید بدانیم که در جنگ تحمیلی سوم، در بازهای حدود ۴۰ روزه، حجم بسیار گستردهتری از موشکها و بمبها بر سر مردم فرود آمد.
او ادامه داد: این حوادث باید به زبان ادبیات، شعر و هنر روایت شوند. همانگونه که رهبر شهید در دیدارهای مختلف بر اهمیت رمانهای مشهور جهان، خاطرات دفاع مقدس و ثبت تجربههای تاریخی تأکید میکردند، امروز نیز باید درباره عظمت این جنگ، ایستادگی مردم و شهادت ایشان، شعرها سروده شود، کتابها نوشته شود و آثار هنری متعددی شکل بگیرد.
این سخنران با اشاره به ایستادگی مردم در جریان جنگ گفت: برخلاف تصور دشمنان، اتفاقاتی که انتظار داشتند رخ نداد و مردم و مسئولان کشور در برابر این حوادث ایستادگی کردند. باید این واقعیتها در آثار فرهنگی و ادبی ثبت شوند.
او در پایان از خانه کتاب و ادبیات ایران و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای برگزاری این مراسم قدردانی کرد و خواستار استمرار انتشار آثار مرتبط با رهبر شهید شد.
شعر؛ زبان روایت حماسه و ایستادگی
در ادامه، افشین علا، شاعر، با خواندن ابیاتی از مولانا، به پیوند شعر، حکمت و اندیشه اشاره کرد و گفت: این ابیات شکوهمند مولانا را معمولاً در نشستها بهعنوان مقدمه میخوانم، اما در این محفل که به رونمایی از بخشی از سرودههای رهبر شهید اختصاص دارد، معنای ویژهای پیدا میکند.
او با اشاره به گستردگی ابعاد شخصیتی رهبر شهید افزود: اشعار ایشان تنها قطرهای از اقیانوس معارف و فضائلشان است. آن حکیم ایرانی در طول چند دهه، آموزههایی از خود به یادگار گذاشت که باید گردآوری و برای نسلهای آینده حفظ شود.
افشین علا سپس شعری را که پیشتر در حسرت دیدار رهبر شهید سروده بود، خواند؛ شعری با نگاهی کودکانه که در آن شاعر آرزو میکند روزی بتواند در کوچههای تهران به استقبال ایشان برود و شاخه گلی تقدیم کند.
او با تأکید بر اهمیت انتقال اندیشه و مکتب رهبر شهید به نسلهای آینده گفت: یکی از مخاطبان اصلی ما برای شناساندن این اندیشه، کودکان هستند؛ کودکانی که شاید ایشان را از نزدیک ندیده باشند، اما باید با شعر و ادبیات با شخصیت و اندیشه او آشنا شوند.
رهبر شهید؛ حکیمی شاعر و شاعری حکیم
محمدمهدی سیار، شاعر، نیز در این مراسم با اشاره به پیوند شعر و حکمت در شخصیت رهبر شهید گفت: اگر شعر را پیبردن به باطن عالم، فراتر رفتن از محاسبات ظاهری و تأویل جهان به حقیقت آن بدانیم، هم تعریف شعر و هم تعریف حکمت به چنین نگاهی نزدیک میشود.
او افزود: باید بگوییم رهبر شهید ما حکیمی شاعر و شاعری حکیم بود. انقلاب اسلامی نیز بهگونهای پیش رفت که جامعه را به نگاهی حکیمانه و شاعرانه دعوت کرد. این شور شاعرانه که با حکمت پیوند خورده، یکی از دلایل ایستادگی و حماسهآفرینی ملت ایران است.
سیار با اشاره به نقش شاعران در روزهای پس از شهادت رهبر شهید اظهار کرد: در روزهای نخست پس از این فقدان بزرگ، انگار شاعران به نوعی رهبری جامعه را بر عهده گرفتند. اگر شعر، شعار، مداحی و سرود را از میدانهای حضور مردم حذف کنیم، چه چیزی برای این میدانها باقی میماند؟ شعر یکی از ابزارهای اصلی بیان احساسات و اندیشه مردم در آن روزها بود.
این شاعر با اشاره به میراث ادبی رهبر شهید ادامه داد: بخشی از میراث گرانبهای ایشان، اشعارشان و بخش دیگر، سخنان و دیدگاههایی است که درباره شعر بیان کردهاند. این دیدگاهها میتواند برای سالها نقشه راه حیات فرهنگی و زیست ادبی و هنری جامعه، شاعران، مخاطبان و مدیران فرهنگی باشد.
او همچنین به دیداری در آبانماه سال گذشته اشاره کرد که به همراه میلاد عرفانپور و استاد علیمحمد مؤدب با رهبر شهید داشته است و گفت: در آن دیدار، درباره موضوعات مختلفی گفتوگو شد. یکی از نکاتی که برای من بسیار ماندگار شد، تأکید ایشان بر اهمیت ادبیات و امیدآفرینی بود. ایشان شاعران را امیدآفرینان جامعه میدانستند و چنین انتظاری از ما داشتند.
سیار در پایان با اشاره به نگاه ادبی رهبر شهید افزود: حتی در نوشتههای رهبر جوان انقلاب نیز دقت و ظرافت کلامی و نگاه شاعرانه دیده میشود. امیدواریم این نگاه و مسیر فرهنگی ادامه پیدا کند.
شعر؛ سرمایه و ثروت ملی ایران
میلاد عرفانپور، رئیس مرکز آفرینشهای ادبی حوزه هنری، نیز با اشاره به جایگاه شعر در اندیشه رهبر شهید گفت: رهبر شهید ما شعر را هنر اول ایرانزمین میدانستند و بهصراحت درباره آن سخن گفته بودند. ایشان تأکید داشتند که شعر سرمایه و ثروت ملی ماست و باید این ثروت را گسترش داد.
او با اشاره به نگاه راهبردی رهبر شهید به شعر و ادبیات افزود: نگاه ایشان به شعر صرفاً یک علاقه شخصی نبود، بلکه برآمده از سالها زیست با شعر و فهم عمیق این هنر بود. ایشان شعر را هنری راهبردی میدانستند و در عمل نیز برای آن جایگاه ویژهای قائل بودند.
عرفانپور با اشاره به دیدارهای سالانه شاعران با رهبر شهید در نیمه ماه رمضان گفت: کدام محفل فرهنگی و ادبی را میشناسید که تقریباً بدون تعطیلی، هر سال در موعدی مشخص برگزار شده باشد؟ دیدار شاعران در نیمه ماه رمضان یکی از برنامههای مستمر ایشان بود. حتی در سال شهادتشان نیز قرار بود این دیدار برگزار شود.
او ادامه داد: ایشان تنها به برگزاری این جلسات اکتفا نمیکردند، بلکه کتابهای شاعران جوان را نیز دنبال میکردند و گاهی از طریق ما به آنان پیام میرساندند که کتابشان را خواندهاند و درباره آن نکتهای مطرح میکردند. این میزان توجه به شاعران جوان و آثارشان، نشاندهنده اهمیت شعر در نگاه ایشان بود.
رئیس مرکز آفرینشهای ادبی حوزه هنری با اشاره به فعالیت شاعران در میدانهای حضور مردم پس از حوادث اخیر گفت: از نهم اسفندماه تاکنون، بیش از ۱۰ هزار شعر سروده شده و بیش از ۵۰۰ شاعر در میدانهای حضور مردم، نزدیک به ۲۰ هزار شعرخوانی را رقم زدهاند. این شاعران بدون دعوت و پشتیبانی نهادی و با هزینه شخصی خود در میدانهای مختلف شهرهای بزرگ و کوچک حاضر شدهاند.
او افزود: حتی برخی شاعران که شرایط مالی مناسبی نداشتند، مسیرهای چندکیلومتری را پیاده طی میکردند تا خود را به میدانها برسانند و شعر بخوانند. این اتفاق نشان میدهد که مردم با شعر انس دارند و این انس در سالهای گذشته با حمایتها و توجه رهبر شهید تقویت شده است.
عرفانپور با اشاره به دفتر شعر «امین» گفت: شنیده بودم رهبر شهید از نوجوانی دفتری داشتند که در آن، نهفقط اشعار خودشان، بلکه شعرهای خوب تاریخ ادبیات فارسی را که به دلشان مینشست، با دستخط خود مینوشتند. امیدوارم این مجموعه نیز محل انس مردم، بهویژه جوانان و نوجوانان با شعر و ادبیات باشد.
او در پایان ابیاتی از سرودههای رهبر شهید را برای حاضران خواند.

تلاش برای پیوند زیباییشناسی و خوانایی کتاب
مسعود نجابتی، طراح گرافیک و از عوامل هنری آمادهسازی دفتر شعر «امین»، نیز درباره روند طراحی این اثر توضیح داد: چند سالی است که در شورای هنری انتشارات انقلاب اسلامی در کنار شورای محتوایی فعالیت دارم و بخشی از وظیفه ما کتابسازی و آمادهکردن آثار برای ارائه به مخاطب است.
او با اشاره به اهمیت ظاهر و طراحی کتاب گفت: کتاب معجزه دانایی است و وقتی این دانایی قرار است به محصولی ملموس تبدیل شود و در اختیار مخاطب قرار بگیرد، باید به ظاهر آن نیز توجه کرد. در سنت کتابسازی ایرانی، این وظیفه بر عهده خوشنویسان و مذهبان بود و امروز طراحان گرافیک بخشی از این مسئولیت را بر عهده دارند.
نجابتی درباره انتخاب شیوه طراحی دفتر شعر «امین» افزود: یکی از نکات مهم این بود که قالبی متناسب با محتوای کتاب انتخاب کنیم. طبیعی بود که به سنتهای کهن و زیبایی خوشنویسی، بهویژه خط نستعلیق که خط رسمی و هویت ملی ماست، توجه کنیم.
او ادامه داد: با این حال، امروز استفاده از چنین شیوههایی گاهی بیشتر جنبه زیبایی و تزئینی پیدا کرده و ممکن است مخاطب جوان برای خواندن کتاب به سراغ آن نرود. به همین دلیل تلاش کردیم در کنار حفظ زیبایی، خوانایی اثر را نیز در نظر بگیریم.
این طراح گرافیک با اشاره به طراحی ویژه ابیات کتاب گفت: برای هر شعر، بیتی با نظر شورای محتوایی انتخاب شد. از آنجا که زمان محدودی داشتیم، کارگاهی با حضور هنرمندان شاخص حروفنگاری کشور برگزار کردیم و هر هنرمند یکی از مصرعها یا بیتها را برای حروفنگاری و تایپوگرافی انتخاب کرد. در نهایت کتاب به شکل فعلی آماده شد.
شاعرانی که شعر خود را در محفل ادبی نمیخواندند
غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نیز در این مراسم با اشاره به جایگاه ادبی رهبر شهید گفت: زبان و ادب فارسی در ۵۰ سال اخیر بختیار بوده که دو رهبر به خود دیده است که هر دو ادیب، شعرشناس و شاعر بودند و پشتوانهای برای زبان و ادب فارسی شدند.
او با اشاره به جامعیت علمی و فرهنگی رهبر شهید افزود: یکی از ویژگیهای ایشان جامعیت بود. کمتر شخصیتی را با چنین جامعیتی دیدهام. هر کسی که در رشتهای تخصص داشت، پس از ملاقات با ایشان تصور میکرد که ایشان فقط در همان رشته تخصص دارند.
حداد عادل با بیان اینکه شعر و سیاست معمولاً در کنار یکدیگر قرار نمیگیرند، توضیح داد: شعر قابلیت تفسیرهای مختلف دارد، در حالی که سیاستمدار باید دقیق صحبت کند. به همین دلیل بسیاری از سیاستمدارانی که شعر میگویند، در جایگاه سیاسی خود شعر را کنار میگذارند.
او با اشاره به تفاوت رفتار رهبر شهید با این قاعده رایج گفت: نکته شگفتانگیز درباره ایشان این بود که با وجود شاعربودن و تسلط بر شعر، هیچگاه در محافل ادبی در پی خواندن شعر خود نبودند. ایشان ساعتها در جمع شاعران مینشستند و به شعر دیگران گوش میدادند، اما خودشان کمتر شعر میخواندند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: هنر در ذات خود میل به جلوهگری دارد و هنرمند اثرش را خلق میکند تا دیده و شنیده شود، اما رهبر شهید بر نفس خود تسلط داشتند و با وجود اینکه شاعری توانمند بودند، هیچگاه در محافل عمومی نمیگفتند که من هم شعر میگویم یا اجازه بدهید شعری بخوانم.
او همچنین با اشاره به توجه رهبر شهید به مفاخر ادبی ایران گفت: ایشان در دورهای که برخی نگاههای انقباضی و افراطی نسبت به مفاخر ادبی وجود داشت، از فردوسی و حافظ دفاع کردند و جایگاه این بزرگان را یادآور شدند. سخنرانی ایشان درباره حافظ همچنان از منابع مهم و قابل استفاده در حافظشناسی است.

ایرانیت رهبر شهید و جایگاه زبان فارسی
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در بخش پایانی این مراسم با اشاره به ابعاد شخصیتی رهبر شهید گفت: به نظر من سه وجه وجودی ایشان قابل توجه است؛ اسلامیت، انقلابیت و ایرانیت. دو وجه نخست بیشتر شناخته شدهاند، اما وجه ایرانیت ایشان کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
او با تأکید بر جایگاه زبان و ادبیات فارسی در هویت ایرانی افزود: وقتی از ایشان به عنوان «امین زبان و ادب فارسی» یاد میکنیم، در واقع یکی از وجوه ایرانیت ایشان را بازنمایی میکنیم؛ چراکه زبان فارسی و ادبیات فارسی کانون مرکزی هویت ایرانی است.
صالحی با اشاره به تسلط رهبر شهید بر نظم و نثر فارسی گفت: برخی افراد به شعر فارسی مسلط هستند، اما در حوزه نثر فارسی اشراف چندانی ندارند و برعکس. ویژگی رهبر شهید این بود که تسلط ایشان محدود به شعر نبود و در نثر فارسی نیز همان میزان اشراف و تسلط را داشتند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به توجه رهبر شهید به دورههای مختلف شعر فارسی ادامه داد: ایشان به دورهها و سبکهای مختلف شعر فارسی، از سبک خراسانی و شعر کلاسیک تا شعر نو، توجه داشتند و در حوزه نثر نیز آثار متنوعی را مطالعه کرده بودند.
او همچنین با اشاره به حمایت رهبر شهید از مفاخر ادبی ایران گفت: در دهه نخست انقلاب، درباره فردوسی و شاهنامه نگاههای خاصی وجود داشت، اما رهبر شهید در همان شرایط از حکمت فردوسی سخن گفتند و جایگاه او را مورد توجه قرار دادند. همچنین در دهه ۶۰ و در دوره ریاستجمهوری، سخنرانی ایشان در کنگره حافظ از نمونههای ماندگار حافظشناسی است.
صالحی با اشاره به نقش رهبر شهید در حفظ میراث ادبی ایران افزود: انقلابها معمولاً در سالهای نخست با فوران دیدگاهها و رویکردهای متفاوت همراه هستند و ممکن است در چنین شرایطی برخی مفاخر فرهنگی به حاشیه رانده شوند. کسی که در این مسیر از مفاخر ادبی ایران صیانت کرد و اجازه نداد جایگاه آنان آسیب ببیند، رهبر شهید بود.
او در پایان با تأکید بر ضرورت توجه به وجوه مختلف هویت فرهنگی و ملی ایران گفت: زبان و ادبیات فارسی یکی از حوزههای مهم ایرانیت ایشان است و باید درباره این وجه از شخصیتشان بیشتر سخن گفت. امیدواریم به برکت خون پاک ایشان و خانواده شهیدشان، ایران عزیزتر، مقتدرتر و مستقلتر از گذشته در مسیر خود حرکت کند.
رونمایی از دو اثر درباره رهبر شهید
در بخش پایانی این آیین، با حضور سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، غلامعلی حداد عادل، جمعی از مسئولان فرهنگی و دستاندرکاران انتشارات انقلاب اسلامی، از دفتر شعر «امین» شامل گزیدهای از سرودههای رهبر شهید و کتاب «امین زبان و ادب فارسی» رونمایی شد.
دفتر شعر «امین» با طراحی هنری مسعود نجابتی و همکاری جمعی از هنرمندان حوزه حروفنگاری آماده شده است. این اثر مجموعهای از سرودههای رهبر شهید را در بر میگیرد و تلاش دارد بخشی از وجوه ادبی و شاعرانه شخصیت ایشان را در قالب کتاب به مخاطبان معرفی کند.
همچنین در این مراسم از خدمات محمدحسن مقیسه در زمینه گردآوری و تدوین دیدگاهها و نگاه راهبردی رهبر شهید به شعر و ادب فارسی تجلیل شد.







